Το wabi sabi είναι μια ιαπωνική λέξη για κάτι που όλοι έχουμε νιώσει. Ένα φλιτζάνι με χείλος που δεν είναι απόλυτα ίσιο. Ένα ξύλινο τραπέζι με τα σημάδια όσων έφαγαν πάνω του. Ένα ποτήρι με μια φυσαλίδα παγιδευμένη στο γυαλί.
Τα κρατάμε περισσότερο από τα καινούργια και τα άψογα, και δεν ξέρουμε πάντα γιατί.
Αυτό το άρθρο εξηγεί τι σημαίνει η λέξη, από πού έρχεται, πώς αναγνωρίζεται σε ένα αντικείμενο και πώς μπαίνει σε ένα σπίτι. Εξηγεί και γιατί ένας Οίκος στη Σάμο, πολύ μακριά από την Ιαπωνία, βρήκε σε αυτήν κάτι δικό του.
Είναι δύο λέξεις που κάποτε ήταν χωριστές.
Το wabi περιέγραφε αρχικά τη μοναξιά όποιου ζει μακριά από τον κόσμο, μέσα στη φύση. Με τους αιώνες η σημασία του μαλάκωσε. Έγινε η ομορφιά του λιτού, του ταπεινού, του ήσυχου. Εκείνου που δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει.
Το sabi μιλά για τον χρόνο. Είναι η ομορφιά που αποκτά κάτι επειδή πάλιωσε: η πατίνα στον χαλκό, το ξεθώριασμα στο ύφασμα, η φθορά στο σκαλοπάτι που πατήθηκε χίλιες φορές.
Μαζί λένε κάτι που δύσκολα μεταφράζεται με μία φράση. Η πιο κοντινή είναι: η ομορφιά του ατελούς, του εφήμερου και του ανολοκλήρωτου.
Η ιδέα ρίζωσε στην ιαπωνική τελετή του τσαγιού.
Ως τον δέκατο έκτο αιώνα, το τσάι των αρχόντων σερβιριζόταν σε πολύτιμα, στιλπνά σκεύη από την Κίνα, σε αίθουσες φτιαγμένες για επίδειξη. Οι δάσκαλοι του τσαγιού, με πιο γνωστό τον Σεν νο Ρικιού, έκαναν το αντίθετο. Διάλεξαν μικρές καλύβες από ξύλο και πηλό. Διάλεξαν τραχιά, ντόπια μπολ, πλασμένα στο χέρι, το καθένα διαφορετικό.
Δεν ήταν φτώχεια. Ήταν επιλογή. Έλεγαν ότι η προσοχή του καλεσμένου πρέπει να πηγαίνει στη στιγμή και στον άνθρωπο απέναντι, όχι στην αξία του σκεύους.
Πίσω από το wabi sabi βρίσκονται τρεις απλές σκέψεις, που έρχονται από τη βουδιστική παράδοση.
Ακούγονται μελαγχολικές. Στην πράξη ελευθερώνουν. Αν τίποτα δεν είναι τέλειο, το ράγισμα δεν είναι αποτυχία. Αν τίποτα δεν διαρκεί, το σημάδι του χρόνου δεν είναι ζημιά. Είναι η απόδειξη ότι το αντικείμενο έζησε.
Συχνά μπερδεύονται, γιατί γεννήθηκαν στον ίδιο τόπο και από την ίδια σκέψη.
Το wabi sabi είναι τρόπος να βλέπει κανείς. Το kintsugi είναι τεχνική. Όταν ένα κεραμικό σπάσει, ο τεχνίτης το κολλά με λάκα και σκόνη χρυσού. Η ραγισματιά δεν κρύβεται. Γίνεται μια χρυσή γραμμή, το πιο όμορφο σημείο του σκεύους.
Το ένα είναι η ιδέα. Το άλλο είναι μια από τις πράξεις που γεννά.
Σε αυτή τη χρυσή γραμμή στηρίζεται το βιβλίο του Οίκου, «Ο Λαβύρινθος: Ένα Εγχειρίδιο Ενδοσκόπησης». Ο χρυσός λαβύρινθος στο εξώφυλλό του είναι φόρος τιμής στο kintsugi.
Δεν υπάρχει σφραγίδα. Υπάρχουν σημάδια.
Φαίνεται το χέρι. Το αντικείμενο δεν βγήκε από καλούπι. Κάπου η καμπύλη αλλάζει, κάπου το πάχος δεν είναι ίδιο.
Το υλικό είναι ο εαυτός του. Ο πηλός μοιάζει με πηλό, το ξύλο με ξύλο. Τίποτα δεν προσποιείται κάτι ακριβότερο.
Τα χρώματα είναι της γης. Λευκό του ασβέστη, γκρι της πέτρας, καφέ του χώματος.
Αντέχει τον χρόνο. Δεν χαλά όταν παλιώνει. Ομορφαίνει.
Στον πηλό
Τα κεραμικά είναι το πρώτο υλικό του wabi sabi, από τα μπολ του τσαγιού ως σήμερα.
Στη σειρά «Η Τελετουργία του Φαγητού», η κανάτα «Ροή» και το μπολ σαλάτας «Γη», σε λευκό και γήινο καφέ, είναι πλασμένα στο χέρι. Η αυγοθήκη «Αυγή» δείχνει ότι η ίδια προσοχή χωρά και στο πιο μικρό σκεύος του πρωινού. Το κηροπήγιο «Φως», σε λευκό ματ, κρατά τις ανεπαίσθητες ατέλειες του πλασίματος.
Το γυαλί της μηχανής είναι αόρατο. Το φυσητό γυαλί έχει σώμα.
Κάθε κομμάτι παίρνει το σχήμα του από μια ανάσα, και καμία ανάσα δεν είναι ίδια με την προηγούμενη. Στο Κεφάλαιο Ύδωρ, το «Ποτήρι: Η Ανάσα του Νερού» και τα βάζα «Η Σταγόνα της Βροχής» και «Η Σφαίρα του Νερού» κρατούν μέσα τους μικρές φυσαλίδες αέρα. Δεν είναι ελάττωμα. Είναι η στιγμή που το γυαλί ήταν ακόμη υγρό.
Για το πώς γεννιέται αυτό το γυαλί, διαβάστε το «Ύδωρ: Η Μετάφραση του Ρευστού σε Ύλη».
Το ξύλο δεν χρειάζεται τεχνίτη για να είναι διαφορετικό κάθε φορά. Το έχει κάνει ήδη το δέντρο.
Τα νερά της ελιάς δεν επαναλαμβάνονται. Στην Πένα της Ελιάς και στον Χαρτοκόπτη Ελιάς, το ξύλο προέρχεται από κλαδέματα, και κάθε λαβή έχει το δικό της σχέδιο.
Στον Παγώνδα δεν είχαμε τη λέξη wabi sabi. Είχαμε το πράγμα.
Το ασβεστωμένο πεζούλι που δεν είναι ποτέ ίσιο. Το πιθάρι με το μπάλωμα. Το υφαντό όπου η υφάντρα άλλαξε κλωστή στη μέση, επειδή τελείωσε η πρώτη.
Στον Οίκο GRAMMA το λέμε «Αποτύπωμα». Είναι η μικρή διαφορά που αφήνει το χέρι του τεχνίτη σε κάθε κομμάτι: μια φυσαλίδα στο γυαλί, μια αχνή γραμμή στο κεραμικό, μια ραφή που φαίνεται. Δεν τη διορθώνουμε. Είναι η υπογραφή του ανθρώπου που το έφτιαξε.
Η Ιαπωνία έδωσε στην ιδέα όνομα και φιλοσοφία. Το Αιγαίο τη ζούσε χωρίς να τη λέει. Για το ήθος πίσω από αυτή τη δουλειά, διαβάστε το «GRAMMA Χειροτεχνία: Η Επιστροφή στην Ανθρώπινη Κλίμακα».
Όχι με ανακαίνιση. Με αφαίρεση και με προσοχή.
Αδειάστε πρώτα. Το wabi sabi θέλει χώρο γύρω από το αντικείμενο. Ένα ράφι με τρία πράγματα λέει περισσότερα από ένα ράφι με δεκατρία.
Κρατήστε ό,τι έχει ιστορία. Το τραπέζι της γιαγιάς, το ραγισμένο πιάτο που αγαπάτε, η καρέκλα με τη φθαρμένη ψάθα. Δεν αντικαθίστανται. Είναι ήδη αυτό που ψάχνετε.
Διαλέξτε υλικά που παλιώνουν όμορφα. Ξύλο, πηλός, λινό, πέτρα, γυαλί. Αποφύγετε ό,τι δείχνει ωραίο μόνο όσο είναι καινούργιο.
Λίγα χρώματα, της γης. Λευκό, μπεζ, γκρι, καφέ. Το μάτι ξεκουράζεται, και το ένα αντικείμενο που ξεχωρίζει φαίνεται.
Ένα πράγμα φτιαγμένο στο χέρι σε κάθε δωμάτιο. Ένα μπολ στην κουζίνα, ένα βάζο στο καθιστικό, μια κούπα στο γραφείο. Αρκεί ένα για να αλλάξει ο τόνος του χώρου.
Κάτι ζωντανό, και όχι άψογο. Ένα κλαδί ελιάς αντί για μπουκέτο. Θα ξεραθεί, και θα είναι όμορφο και τότε.
Χρησιμοποιήστε τα. Το πιο σημαντικό από όλα. Το καλό σερβίτσιο που βγαίνει δύο φορές τον χρόνο δεν αποκτά ποτέ sabi. Η κούπα της κάθε μέρας το αποκτά.
Τι δεν είναι wabi sabi
Η λέξη έγινε μόδα, και με τη μόδα ήρθαν παρεξηγήσεις.
Δεν είναι προχειρότητα. Το στραβό μπολ ενός τεχνίτη έχει πίσω του χρόνια δουλειάς. Η ατέλεια που συγκινεί έρχεται από το χέρι που ξέρει, όχι από το χέρι που βιάζεται.
Δεν είναι στυλ που αγοράζεται έτοιμο. Ένα καινούργιο έπιπλο που φτιάχτηκε στο εργοστάσιο για να μοιάζει παλιό είναι το αντίθετο του wabi sabi. Η πατίνα δεν τυπώνεται.
Δεν είναι μινιμαλισμός. Ο μινιμαλισμός αφαιρεί ως το καθαρό και το ομοιόμορφο. Το wabi sabi αφαιρεί κι αυτό, αλλά κρατά το τραχύ, το άνισο, το ζεστό.
Δεν είναι ακαταστασία. Η φθορά του χρόνου είναι άλλο πράγμα από την αμέλεια. Ένα wabi sabi σπίτι είναι φροντισμένο. Απλώς δεν κρύβει την ηλικία του.
Με τα χέρια
Το wabi sabi γίνεται κατανοητό καλύτερα με τα δάχτυλα παρά με το μάτι.
Όποιος έχει καθίσει μία φορά στον τροχό ξέρει πόσο δύσκολο είναι να γίνει ένα μπολ συμμετρικό, και πόσο λίγο μετρά αυτό όταν το κρατήσει τελικά στα χέρια του. Το πρώτο μπολ βγαίνει πάντα στραβό. Και είναι πάντα εκείνο που δεν πετιέται.
Στο Workshop «Η Τέχνη της Γης και του Τροχού», στο ατελιέ του Οίκου στον Παγώνδα, δουλεύετε τον πηλό με τα χέρια σας. Περισσότερα για το πώς γίνεται θα βρείτε στο άρθρο «Η Τέχνη της Γης και του Τροχού: Ένα Βιωματικό Εργαστήριο Κεραμικής στη Σάμο».
Τι σημαίνει wabi sabi με απλά λόγια;
Είναι η ιαπωνική ιδέα ότι η ομορφιά βρίσκεται στο ατελές, στο εφήμερο και στο απλό. Ένα αντικείμενο είναι όμορφο επειδή φαίνεται ότι το έφτιαξε άνθρωπος και ότι το άγγιξε ο χρόνος, όχι παρά το γεγονός αυτό.
Σε τι διαφέρει το wabi sabi από τον μινιμαλισμό;
Και τα δύο προτιμούν τα λίγα. Ο μινιμαλισμός αγαπά το λείο, το ίσιο και το καινούργιο. Το wabi sabi αγαπά το τραχύ, το άνισο και το παλιό. Ένα μινιμαλιστικό δωμάτιο μοιάζει ανέγγιχτο. Ένα wabi sabi δωμάτιο μοιάζει κατοικημένο.
Είναι το ίδιο το wabi sabi με το kintsugi;
Όχι. Το wabi sabi είναι τρόπος να βλέπει κανείς την ομορφιά. Το kintsugi είναι η τεχνική επισκευής σπασμένων κεραμικών με λάκα και χρυσό. Το δεύτερο είναι μια εφαρμογή του πρώτου.
Ποια υλικά ταιριάζουν στο wabi sabi;
Όσα είναι φυσικά και παλιώνουν όμορφα: πηλός, ξύλο, πέτρα, λινό, φυσητό γυαλί, μέταλλο που αποκτά πατίνα. Αν ένα υλικό δείχνει χειρότερο με τα χρόνια, δεν ταιριάζει.
Πώς ξεκινώ, χωρίς να αλλάξω όλο το σπίτι;
Με ένα αντικείμενο που θα χρησιμοποιείτε κάθε μέρα. Μια κούπα πλασμένη στο χέρι για τον πρωινό καφέ είναι αρκετή αρχή. Μετά αφαιρέστε, αντί να προσθέσετε.
Είναι ελάττωμα μια φυσαλίδα στο γυαλί ή μια γραμμή στο κεραμικό;
Στα χειροποίητα, όχι. Είναι το ίχνος της δουλειάς. Στον Οίκο το λέμε «Αποτύπωμα», και είναι ο λόγος που δύο κομμάτια δεν είναι ποτέ ίδια.
Τίποτα δεν είναι τέλειο, και αυτό αρκεί
Το wabi sabi δεν είναι κάτι που αποκτά κανείς. Είναι κάτι που μαθαίνει να βλέπει.
Ξεκινά από ένα αντικείμενο που κρατάτε λίγο περισσότερο από όσο χρειάζεται. Από ένα σημάδι που αποφασίζετε να μη σβήσετε. Από ένα μπολ που δεν είναι στρογγυλό, και το προτιμάτε.
Ανακαλύψτε τα Κεφάλαια του Οίκου, όπου κάθε κομμάτι φέρει το Αποτύπωμά του.
Αυτή είναι η GRAMMA.
